Νικόπολις - Γαράσαρη - Sebinkarahisar - Susehri.

Σας κάνουν ..κλικ; Καλώς ήρθατε!

Τετάρτη, 9 Φεβρουαρίου 2011

Γλωσσικές παρατηρήσεις για τη Γαράσαρη


Η ποντιακή διάλεκτος ήταν  κυρίαρχη μεταξύ των χριστιανών κατοίκων της Γαράσαρης. Υπήρχαν και εξαιρέσεις, όπως για παράδειγμα τα χωριά Χάχαβλα, Ισπαχή-μαχαλεσή, Αλησάρ, Κιός-κιοϊ, Έσκιονε, Άσλασα και η ενορία των Ταξιαρχών (Ρούμ-μαχαλεσή) της Νικόπολης, των οποίων οι κάτοικοι μιλούσαν αποκλειστικά την τουρκική γλώσσα. Ειδικά τα παιδιά από αυτές τις περιοχές, αντιμετώπιζαν πρόβλημα στις πρώτες τάξεις του σχολείου, αφού τότε άρχιζαν να έχουν επαφή με την ελληνική γλώσσα και μάλιστα την καθαρεύουσα.

Γενικά τα ποντιακά  της Γαράσαρης είχαν διαφορές από τις άλλες περιοχές του Πόντου, αλλά έμοιαζαν με αυτά της Αργυρούπολης και του Τορούλ, ίσως επειδή πολλοί Γαρασαρότες είχαν έρθει από εκεί.

Εντός της επαρχίας η ομιλία ήταν σχεδόν ίδια στο μεγαλύτερο μέρος της Γαράσαρης, που περιελάμβανε τη Νικόπολη, τα χωριά βόρεια της πόλης (Καταχώρ, Ασαρτζούκ, Λίτζασα, Κιογνιούκ, Κάλτζασα, Στρεφή, Καρακεβεζήτ), τα περισσότερα στα ανατολικά της πόλης (Τρουπτζή, Έσολα, Φέϊλερε, Καγιά-τιπή) και τα τμήματα της Αλούτζαρας, του Ρεφαγιέ, του Σού-σεχρή, του Επές, του Μεσουτιγιέ, του Κουρούκ και του Γιαϊλά-γιουζιού. Διαφορές είχε η ομιλία των κατοίκων της Μπάλτζανας και του Γαλατζούχ και πολύ περισσότερες διαφορές είχε η ομιλία των κατοίκων στα χωριά δυτικά της πόλης (Οβατζούκ, Λάπα, Κιοβερτσίν, Κεϊλούκα, Αλούτζε, Αγού-τερε, Χατζή-κιοϊ, Σουπάχ).

Όσον αφορά την προφορά,  αξίζει να σημειώσουμε και τα εξής:

Τη χρήση του –ου αντί του –ι (Ασαρτζούκ – Ασαρτζίκ, Κεϊλούκα – Κεϊλίκα, Κιογνιούκ – Κιοϊνίκ, Οβατζούκ – Οβατζίκ, Κουρούκ – Κιρίκ, Καλετζούκ – Καλετζίκ, Γιατμούς – Γιατμίς,  λούρα αντί για λύρα κλπ).

Τη χρήση του –α αντί του –ε (Γαρέσαρη – Γαράσαρη, Κεϊλούκα – Καϊλούκα, Ρεφαγιέ – Ρεφαγιά, Καλετζούκ – Καλατζούκ, Αλούτζερα – Αλούτζαρα, Κάλτζασα - Κέλτζεσε κλπ).

Την εκτεταμένη χρήση του χαρακτηριστικού ποντιακού –γ αντί για το αρχικό –κ (Γαλετζούκ – Καλετζούκ, Γουρούκ – Κουρούκ, Γηράτς – Κηράτς, Γάμισλη – Κάμισλη, Γουζουλού – Κουζουλού, γαλές – καλές κλπ).

 Τη χρήση του χαρακτηριστικού τελικού –χ αντί για –κ (Ασαρτζούχ, Γουρούχ, Οβατζούχ, Γαλετζούχ, Τσοράχ κλπ).

Τη χρήση του –τ αντί για –ντ και του –π αντί για μπ (το – ντο, τερέ – dere, τιπή-dibi, παϊράμ – bayram, τανισμάν – danisman, Πάλτζανα – Balcana, Σουπάχ – Subak, Πουλάχ – Bulak, πελέν – belen, ταμ – dam, ματέν – maden, Πέγιαλαν – Beyalan, Μεσουτιγιέ – Mesudiye κλπ).

Τη μετάθεση του –ρ πριν από το –ου (τρουκ/τρουκάντ – τουρκ/τουρκάντ, τρουπ – τουρπ, το ρεπάνι κλπ).

Τέλος, μην ξεχνάτε ότι για τα παρχάρια, εμείς χρησιμοποιούμε την τουρκική λέξη γιαϊλέ – yayla – γιαϊλάδες.

Παρακάτω, μερικά παραδείγματα από τις διαφορές στην ομιλία εντός της Γαράσαρης:

Μεγαλύτερο τμήμα
Μπάλτζανα
Γαλατζούχ
Δυτικά
Νικόπολης
τ'έφτας
τ'έφτας
τίγαϊ ποις
εφτάγω
ποίγω
πούγω
επαίνεν
επαίγνεν
επαγίνισκεν
αραϊκα
(χ)αραϊκα
χαραούσκα
κιφάλ
φκάλιν
φκαλ
απάν'ατ
απάν'ατ
απάν εκέν
ατός
αούτος
ατάν
εκείνος
έϊνος
άϊνος
ατοίν
ατοινίν
αεινοίν
το παιδί
το παιδίν
το λακότιν
αϊκα
αϊκα
αϊτικα
ατώρα
(χ)ατώρα
ατωρίσκα
η νύφε
η νύφε
το νυφάδιν
η πόρτα
το θύριν
το θύριν
σπάλτζον
ασπάλτζον
κείλτα
το σκοινίν
τ'ουργάνιν
τ'οργάνιν
τ'ορμάν
το όρος
το όρος
κλώσκεται
κλώσκετ'
εγκώσκετ'
κοσσάρα
τ'ορνίθιν
τ'ορνίθιν
το βούτυρον
το βούτορον
τ'ελάδιν
το ξύγαλον
η μαντζίρα
η μαντζίρα
τ'ορμίν
το ρυμίν
το ρυμίν
καλατζεύω
καλατζεύω
χωρατεύω


η νεγάμσα =  μέλλουσα νύφη
τιουγιουρτσής = προξενητής
σινέα = η κινά (η βαφή)
τούλουμπα = τουλούμ, γκάϊντα
φούστορον = ομελέτα
ταντούρι = φούρνος μέσα στο χώμα
στούγα = αυλή
αγούλ’ = μάντρα ζώων
μαντρίν = σταύλος
χουλέρ’ = κουτάλι
πουλούλ’ = στάμνα χωμάτινη
σταμνίν = στάμνα ξύλινη
κιντέατα = τσουκνίδες
αχράδε = αχλάδια
ξύγαλον ή μαντζίρα = γιαούρτι
καγάνιν = δρεπάνι
το γκιόλιν = λίμνη
το μάλιν = πεδιάδα
τσάταλ = διασταύρωση
άγρος = γενναίος
πιρίν = πριν
χαμάν = αμέσως
σιμά, σουμά = κοντά
ούσταν = όταν
κατσίν’ = πρόσωπο
ζεπύρα = ζαρκάδι
ιβόρα = σκιά
γαρκόν = ταύρος
σκεπίδιν = σκορπιός
τσιράχαντος = σκαντζόχοιρος
κάτα = γάτα
γαπάγιν = καπάκι
οβόν = αυγό
ανοιγάρι = κλειδί
λιθάριν, θάριν = πέτρα
στούδε = κόκκαλα

5 σχόλια:

  1. Στο Καρακεβεζητ απο οτι βλεπω μιλουσαν το ιδιωμα της Μπαλτζανας διοτι αρκετες λεξεις θυμαμαι να τις χρησιμοποιουσαν και οι παππουδες μου οπως τ'ορνιθιν, το θυριν....Επισης εχω να προσθεσω και εγω μερικες λεξεις:
    κεπίν= κηπος,παχτσες
    τσουτσελεβ= ψιχαλιζει
    κοριτιν= Κατσικακι
    τσεπιτσιν= νεογεννητο κατσικι
    ψιλεφτερ= η ψειρα
    Κεπλπερη= εργαλειο του φουρνου, Φουρνεφτη(Τραπεζ)
    Τιλχιτσιν= ξυλάνγκι ζουρβάνι
    ται= θειος
    Αμιραν=κουνιαδος
    τεμετρον=τεμετερον
    κελκούριν= τρυπιτο σκευος

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Σε ευχαριστώ πατριώτη για τις πληροφορίες. Η ομοιότητα με το ιδίωμα της Πάλτζανας προφανώς οφείλεται στη γειτνίαση των δύο χωριών και την ενασχόληση σε κοινές περιοχές (γιαϊλάδες, βοσκοτόπια, χωράφια, δάση για υλοτομία), γιατί όσον αφορά την καταγωγή και τις οικογενειακές σχέσεις, η πρώτη εικόνα που μου έρχεται στο μυαλό είναι ότι δεν υπήρχε ταύτιση σε μεγάλο βαθμό. Αν έχω δίκιο, μάλλον η καθημερινότητα ήταν που οδήγησε σ’ αυτή τη γλωσσική ομοιότητα το Καρακεβεζήτ, αφού η Πάλτζανα και μεγαλύτερο και παλαιότερο χωριό ήταν στην πλειοψηφία των κατοίκων. (Ελπίζω να συμφωνεί ο Χρήστος ο Πακαταρίδης).

    Να προσθέσω κι εγώ μερικές ακόμη λέξεις:

    βαζβάζε = χουρμάδες
    το ζυγογύριν = τραμπάλα
    ο τζότον = η σβούρα
    πιπίλια = οι σπόροι
    τεβόρ και τεζίν = το πεύκο
    σαβτούτζης = κουμπάρος
    πρωτικάρ = πρωτότοκο παιδί
    σάτζι = το κυκλικό καμπουριαστό σίδερο που έφτιαχναν τα ψαθήρια (τώρα πια μπορώ να τα βρω μόνο στη Γαράσαρη και στο φίλο μου το Δάνο Εμμανουηλίδη στις Σάπες Ροδόπης)
    φουρνόφτερον = το φτυάρι για το φούρνισμα
    γατζούρ’ = αετός
    γανάτε = φτερά
    τζούνα = ουρά
    γαρσού = καρσί, απέναντι

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Λοιπον Νικο εγω εγραψα το σχολιο ο Χρηστος Ο Πακαταριδης αλλα δεν μπορεσα να βαλω το ονομα μου γιαυτο ηρθε ως Ανωνυμο. Οσον αφορα τωρα τα του ιδιωματος στο Ελαιοχωρι εχουμε Καταγωμενους Απο το Καρακεβεζήτ, τους περισοτερους πολλες οικογενειες απο την Κορατσα 6η 7 σε αρχικο αριθμο εγκαταστασης 5 Μπαλτζανα και 1 Κοινικι και 1 Στρεφη μεταξυ τους ολοι μιλουσαν το ιδιο ιδιωμα προφανως επειδη τα χωρια οπως ειπες ηταν γειτονικά ομως αρκετες λεξεις ειναι και αυτες απο την Πρωτη στηλη που ανεφερες πιο πανω...πιστευω οτι η βορειοανατολικη πλευρα οτι μιλουσε σχεδον το ιδιο ιδιωμα διοτι σε καταγραφη που εχω λεει εμεις κι ελεγαμε πουγω ελεγαμε ποιγω. Πουγω ελεεν τη στεφανου τη Χοζανοτα η γυναικα που ετον Καταχωρότσα.... Και κατι ακόμα Το Καρακεβεζητ ηταν οπως αναφερετε ποιο πανω ηταν αμιγες Ελληνικο χωριο οπου ο υπαρχον πληθυσμος ενισχυθηκε μετα το κλεισιμο των μεταλλιων της Κιμισχανας...μερικες οικογενειες ηταν οι Συμεωνιδη, Ηλιαδη, Μηλιαδη, Μαυριδη.Πραγματικα δεν ξερω αν η Μπαλτζανα ηταν αρχαιοτερο η Το Καρακεβεζήτ....

    και μερικες λεξεις που θυμιθηκα
    Πορυφτη= Φτυαρι για το φουρνισμα
    Χοζανιν= Εγκαταλελημενο χωράφι αλλα χωρις βατα αλλιως το λενε τσεϊριν
    Λακότιν= Σκύλος
    Κερεπήν= Τσαλοκοπι εργαλειο για καθαρισμα απο τα Βατα
    Ταγάν= Τυγάνι
    Τουκάν( αρχ Τοκανη)= εργαλειο για το αλώνισμα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. ΔΕ ΘΥΜΑΜΑΙ ΠΟΤΕ ΤΟΥΣ ΔΙΚΟΥΣ ΜΑΣ ΝΑ ΛΕΝΕ..ΤΙΓΑΙ ΠΟΙΣ...ΑΛΛΑ ΝΤΟ ΠΟΙΣ !!! ΟΥΤΕ ΘΥΜΑΜΑΙ ΝΑ ΑΝΑΦΕΡΟΥΝ ΤΗ " ΣΒΟΥΡΑ" ΩΣ..ΤΖΟΤΟΝ , ΑΛΛΑ ΩΣ ΖΥΦΤΙΡΙΤΣΑ ! ΔΙΑΠΙΣΤΩΝΩ ΠΩΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΛΕΞΕΙΣ ΠΟΥ ΟΙ ΔΙΚΟΙ ΜΑΣ( ΛΙΤΖΑΣΑ ΡΕΦΑΓΙΕ ΑΣΑΡΤΖΟΥΧ ΚΗΡΑΤΖ)ΠΟΥ ΔΕΝ ΤΙΣ ΛΕΓΑΝΕ ΟΠΩΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΟΝΤΑΙ .
    ΤΟΝ ΚΟΥΜΠΑΡΟ ..ΚΟΥΜΠΑΡΟ ΤΟΝ ΛΕΓΑΝΕ ΑΝΕΚΑΘΕΝ , Ο ΠΑΠΟΥΣ ΜΟΥ ΣΥΧΝΑ ΑΝΑΦΕΡΟΤΑΝ ΣΤΟΝ ΚΟΥΜΠΑΡΟ ΤΟΥ ΤΟΝ ΤΑΜΟΥΡΙΔΗ ΚΑΙ ΤΟ ΘΥΜΑΜΑΙ ΚΑΛΑ! ΒΛΕΠΩ..ΠΟΡΥΦΤΗ..ΘΥΜΑΜΑΙ ΠΩΣ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΝ Σ ΑΥΤΗΝ ΩΣ..ΠΥΡΙΦΤΕ(Ν). ΙΣΩΣ ΕΙΝΑΙ Η ΦΘΟΡΑ Η ΑΚΟΜΗ ΑΚΟΜΗ Η ΠΑΡΑΦΘΟΡΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΑΠΟ ΣΤΟΜΑ ΣΕ ΣΤΟΜΑ..Η ΑΚΟΜΗ ΣΤΟΥΣ ΕΠΟΙΚΟΥΣ ΠΟΥ ΑΝΑ ΤΑΚΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ ΕΡΧΟΝΤΟΥΣΑΝ ΑΠΟ ΑΛΛΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ..

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Αγαπητέ Τσαγκάλ, οι λέξεις που αναφέραμε είναι από όλες τις περιοχές της Γαράσαρης και είναι φυσικό να υπάρχουν παραφθορές, λόγω μετοικήσεων και λόγω ανάμιξης με άλλους Πόντιους στην Ελλάδα.
    Για παράδειγμα θα αναφερθώ στο "τι κάνεις", που σημείωσες. Στα χωριά γύρω από τη Γαράσαρη έλεγαν "τ'εφτάς" και στα δυτικά χωριά "τίγαϊ ποις" (ακόμα το λένε οι καταγόμενοι από την Καϊλούκα στις Σάπες).
    Υπάρχουν όμως και χωριά που μετοίκησαν από το κέντρο στα δυτικά και το έκαναν "το ποις" (με μίξη από τους δύο τρόπους). Αυτό πιστεύω οτι συνέβη με τους δικούς σας από το Κηράτς, που ήταν μέτοικοι από τα χωριά του κέντρου.
    Το ίδιο έγινε και με το Κεμίν Κονάκ, το χωριό της γιαγιάς μου, που ήταν μέτοικοι από το Ασαρτζούκ. Ο παπούς μου στο Ασαρτζούκ έλεγαν "τ'εφτάς" και οι συγγενείς τους στο Κονάκ έλεγαν και "το ποις", προφανώς επηρρεασμένοι από τη δυτική διάλεκτο.
    Και για το "κουμπάρος" έχεις δίκιο, αλλά μην ξεχνάς και το "σαβτούτζης", όπως και το "σύντενος".
    Γι' αυτό είμαστε εδώ. Για να μαζέψουμε ό,τι μπορούμε, να διασταυρώσουμε τις πληροφορίες μας και να διασώσουμε την κληρονομιά μας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή