Σάββας Ταμουρίδης, γεννηθείς στη Λίτσασα, το 1913!

Με μεγάλη χαρά συνάντησα σήμερα τον παππού Σάββα Ταμουρίδη, ετών 98!!

Γεννήθηκε στη Λίτσασα της Γαράσαρης το 1913 και ήρθε πρόσφυγας

στην Πυλαία του Έβρου το 1924, σε ηλικία 11 ετών.

Οι Ταμουράντ ήταν ένα μεγάλο σόϊ από τη Λίτσασα

(το όνομα Ταμουρίδης δεν υπάρχει πουθενά αλλού και 

όσοι έχουν αυτό το επίθετο είναι συγγενείς και έχουν ρίζα στη Λίτσασα)

και άπλωσαν παρακλάδια στο Κηράτς του Σού-σεχρη και στο Ματζικέρτ του Καρς.

Στην Ελλάδα ήρθαν κυρίως στην Ολυμπιάδα της Λάρισας, αλλά και στην Ελασσόνα,

στην Κατερίνη, στα Κασσιτερά Ροδόπης, στην Πυλαία Έβρου, στο Ριζάρι Εδέσσης,

στο Άλωρο Εδέσσης, στην Κρυοπηγή Δράμας και στο Δοξάτο Δράμας.

Μιλήσαμε πολλές ώρες με τον παππού το Σάββα και άκουσα από πρώτο χέρι

όσα θυμάται από το σχολείο της Λίτσασας, τη λαμπρή εκκλησία του Αη-Γιώργη

και τον παλιό ναό του Αη-Γιώργη που ήταν πίσω από το σπίτι τους,

για τον παπά-Γιάννη τον Ουρεηλίδη και το εκκλησάκι της Αναλήψεως.

Μου είπε για τους νεαρούς που ντύνονταν με γυναικεία ρούχα και κρύβονταν

στο γυναικαριό της εκκλησίας για να μην τους πιάσουν οι τζανταρμάδες.

Θυμήθηκε τα ρασία και τους γιαϊλάδες της Λίτσασας,

 το πανηγύρι στο εκκλησάκι των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου,

 το ονομαστό βούτορον της Λίτσασας και το παζάρι της Γαράσαρης.

Έφερε στο μυαλό του και εξιστόρησε την πορεία προς τό λιμάνι της Κερασούντας

και το καράβι, το «Αρχιπέλαγος», που τους έφερε στην Καλαμαριά.

Σε λίγο καιρό θα μπορέσω να μοιραστώ μαζί σας όλο αυτό το ανεκτίμητο υλικό

από τις θύμησες ενός ανθρώπου που έφυγε μαθητής από τη Γαράσαρη

και τα θυμάται σχεδόν όλα, σα να ήταν μόλις χθες.

Και να βλέπατε πως γελούσαν τα μάτια του όταν μιλούσε για τη Λίτσασα…

Για την πατρίδα…

Γαράσαρη - Gareysar

Τσαλγατίδης - Καλιοντζίδης, για τη Μακεδονία

Οι πρόσφυγες από τη Γαράσαρη εγκαταστάθηκαν, στη μεγάλη τους πλειοψηφία,

στη Μακεδονία (και λιγότεροι στη Θράκη, τη Θεσσαλία και την Αθήνα).

Αγάπησαν αυτόν τον τόπο και εξακολουθούν να τον τραγουδούν,

σα να ήταν η πρώτη τους πατρίδα, η Νικόπολη του Πόντου.

Το Γρηγόρη Τσαλγατίδη, από το Κοκκινόχωμα Καβάλας,

συνοδεύει με τη λύρα ο νεαρός Χρήστος Καλιοντζίδης από το Διπόταμο Καβάλας

(γιός του μεγάλου καλλιτέχνη Μιχάλη Καλιοντζίδη. Το μήλο κάτω από τη μηλιά...)

Η Παναγία της Γαράσαρης (Η Μονή της Θεοτόκου στο Καγιά-τιπι)

Στις 8 Ιανουαρίου του 454, γεννήθηκε στη Νικόπολη από πλούσια οικογένεια ευγενών, ο Ιωάννης ο Ησυχαστής. Σε ηλικία 18 ετών έχασε τους γονείς του Εγκράτιο και Ευφημία, οπότε αποφάσισε να μοιράσει την περιουσία του στους φτωχούς και να μονάσει. Έτσι, περίπου το 475, έχτισε τη Μονή της Παναγίας σε ένα κοίλωμα-σπηλιά  του βράχου της Αναλήψεως, λίγα χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Νικόπολης. Εκεί έμεινε μαζί με δέκα άλλους μοναχούς, μέχρι το 481, όταν σε ηλικία 28 ετών χειροτονήθηκε Επίσκοπος Κολωνείας.

Με το πέρασμα των αιώνων η Μονή ερημώθηκε και απέμειναν μόνο ερείπια. Έπρεπε να περάσουν 13 αιώνες για να εμφανιστεί άξιος διάδοχος του Αγίου Ιωάννη του Ησυχαστή, κτήτορος της Παναγίας της Γαράσαρης.

Το 1785 λοιπόν, γεννιέται στο χωριό Χάχαβλα ο Ιωαννίκιος Θωμαϊδης, ο οποίος γύρω στο 1805-1810 εκάρη μοναχός και έβαλε σκοπό της ζωής του να ανοικοδομήσει το μοναστήρι. Τελικά το κατάφερε και περίπου μεταξύ 1812-1815 το οικοδόμημα ήταν έτοιμο και ο ίδιος έγινε Ηγούμενος της Μονής.

Γρηγόρης Τσαλγατίδης ασή Γαράσαρη

Ο Γρηγόρης Τσαλγατίδης άφησε εποχή με το «Κορτσόπον»

και τους φίλους του Γώγο Πετρίδη και Χρύσανθο Θεοδωρίδη.

Σήμερα μένει στο χωριό του, το Κοκκινόχωμα Καβάλας

και είναι από τους πιο ονομαστούς κατασκευαστές λύρας.

Η καταγωγή της οικογένειάς του είναι από το χωριό Κόρατζα της Γαράσαρης.

Από εκεί μετοίκησαν στο Ναρμάν του Καρς και τελικά κατέληξαν στο Κοκκινόχωμα.

Ο Χατζηλίαν και οι Τρουκ

Ας το Γαλατζούγουν ο Χατζηλίαν έτον σο χιοκιουμέτιν. Έτον πολλά φίλος με την Τρουκ’ς. Έτον και πολλά σαχατζής. Ίντεν κι αν έλεγεν, οι Τρουκ κ’εχολέσκουσαν.

Έναν ημέραν με την Τρουκ’ς εντάμαν επέϊνεν σο παζάριν, σην Γαρέσαρην. Ση ποταμί την άκραν είδαν πολλά σκυλία και έτρωγαν έναν λέσιν.

«Χάτζηλια», είπαν οι Τρουκ, «για τερά! Εσήμερον Τετράδην ημέραν εν, οι Ορωμαίοι κρέας τρώγνεν»!

Ο Χατζηλίαν χαμάν ελάγκεψεν κι εκατήβεν ας τ’ άλογον’ατ. Εδήβεν σα σκυλία σιμά, εκλώστεν οπίς και είπεν’ατς:

«Εφέντιλερ, εγώ ερώτ’σα τα σκυλία και είπανε’μεν: Ελχάμ τ’Ουλλάχ. Εμείς ούλ’ Τρουκ είμες».

Οι Τρουκ ελίγον αμούν εγίζεψαν, αμούν εγέλασαν κι κάτ’ έλεαν.

«Το τίκι σο γόνατον και τ’ομάλι σον τόπον»!! – Η Σοφία Παπαδοπούλου για τους χορούς της Γαράσαρης

Η Σοφία Παπαδοπούλου άφησε εποχή στο ποντιακό τραγούδι

και με τη φωνή της και με τα τραγούδια της,

αφού έγραψε περισσότερους από 3.000 στίχους.

Το πατρικό της είναι Αμαραντίδου.

Η οικογένειά της έφυγε από το Κηράτζ της Γαράσαρης

για το Ματζικέρτ του Καρς και  μετά την ανταλλαγή

εγκαταστάθηκαν, στην Πυλαία του Έβρου.

Παντρεύτηκε στη Νίψα της Αλεξανδρούπολης,

μέσα σε Επεσλήδες, Όρτουληδες, Μπάφραληδες κλπ,

αλλά παρέμεινε Γαρεσαρέτ’σα μέχρι το μεδούλι.

Να γινόμαν γουρπάνιν...

Σην Μπάλτζαναν

Σα πεϊλέ τα χρόνε, σην Μπάλτζαναν Τρουκ’ κ’έταν.

Τη Γενεκέντων ο Θόδωρον μίαν σιτέ επέϊνεν σο Τσαγράγιν κ’ εξ ερούξεν από πίσ’ατ έναν τουρκικόν μωρόν. Δέκα χρονών έτον κ’ έτον το μωρόν. Πεινασμένον έτον, εδέκεν α ψωμίν έφαγεν και επ’εκεί ερώτσεν απόθεν εν και τίνος εν.

-Γετίμιν είμεν, είπεν το μωρόν, κάναν κ’έχω και τη χωρί’μ τ’όνομαν ενέσπαλά’το.

Ο Θόδωρον πα πολλά ανάγκεν είϊσεν ας τη ζώων τ’ερίαμαν. Αθάρεσεν κελεπούριν ηύρεν. Μπρε, είπεν α, έρσεσαι μετ’εμέν; Θα σφάζω σε, θα ποτίζω σε, τα λώματα’ς τα τσαρούχα’ς ούλα μετά σωστά  να ποίγωσ’ατά. Εσύ πα να ερέζης τα ζα’μουν. Έρσεσαι;

-Έρχουμ’, είπεν το μωρόν, Ίσεϊν έκουεν.

Τα Φώτα στη Γαράσαρη

Την ημέρα των Θεοφανείων το εκκλησίασμα μετά κατανύξεως και φόβου Θεού παρηκολούθει την ιεράν ακολουθίαν του αγιάσματος και της καταδύσεως του Σταυρού, η οποία ετελείτο μέσα εις ένα δίλαβο μεγάλο καζάνι, καθόσον οι ποταμοί και αι λίμναι ήσαν παγωμέναι.

Κάλαντα Γαράσαρης

Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρείαν
Βαστά εικόνα και χαρτίν, χαρτίν και καλαμάριν.
Έναν πουλίν, καλόν πουλίν έρτεν από την Πόλην,
Ουδέ αμπές εγόνεψεν, ουδέ αμπελοκλάδι,
Αυτό έρτεν κι εγόνεψεν ση κυρ’ Δαβίδ τον οίκον.
Έσειξεν τ’ έναν το φτερόν, σο γαίμαν εν’ βαμμένον
Έσειξεν και τ’ αλλ’ το φτερόν, χαρτίν περιγραμμένον
Και η ράβδα του ήτον σύξυλην ζώγλιμον κλωνάρι
Εθάλυνεν, εμάκρυνεν σα επουράνια εξέβεν
Κόρφα ήτον ο Χριστός, ρίζα η Παναγία
Κλαδιά ήταν οι άγγελοι, φύλλα οι προφητάδες,
Επροφήτευαν κι έλεγαν και του Χριστού τα πάθη.
Έλα Χριστέ μ’ αληθινέ μ’, Χριστέ μ’ και πιστεμένε μ’
Όντες έρτες κι εκάθισες ση κυρ’ Δαβίδ τον οίκον
Κι έκρινες κριτή, πάντα κριτή κι εις πάντας τους αιώνας.

Η Πρωτοχρονιά στη Γαράσαρη

Την παραμονή του νέου έτους τα παιδιά γύριζαν όλα τα σπίτια και αφού έψαλαν το «Πάλιν ακούσατ’ άρχοντες, πάλι να σας ειπώμεν» ή το «Άγιος Βασίλειος έρχεται από την Καισαρείαν, βαστά εικόνα και χαρτί, χαρτί και καλαμάρι» κλπ και μάζευαν χρήματα, φαγώσιμα και ξηρούς καρπούς.

Επίσης, σύμφωνα με ένα παλιό έθιμο, τρία παιδιά από αυτά που βοηθούσαν στην εκκλησία, έπαιρναν το θυμιατό και το κρεμούσαν στην καπνοδόχο κάθε σπιτιού, ενώ ταυτόχρονα έψαλαν τον ύμνο «εις πάσαν την γήν εξήλθε ο φθόγγος σου» και μάζευαν χρήματα, αυγά, ξηρούς καρπούς κλπ, για λογαριασμό τους.

Ο Άγιος Βασίλειος και η Γαράσαρη

Ο Άγιος Βασίλειος, ο Μέγας, ήταν κατά το ήμισυ Πόντιος και γεννήθηκε στη Νεοκαισάρεια το 329 μΧ. Ο πατέρας του Βασίλειος ασκούσε τη ρητορική (σημερινός «δικηγόρος» δηλαδή) και η μητέρα του Εμμέλεια ήταν από οικογένεια Ρωμαίων αξιωματούχων της Καισαρείας. Σπούδασε σε πολλά μέρη και άσκησε κι αυτός τη ρητορική στην Καισαρεία. Σε ηλικία 28 χρονών βαπτίζεται χριστιανός και αποφασίζει να ασκητεύσει στα οικογενειακά κτήματα στον Πόντο. Το 364 μΧ χειροτονείται πρεσβύτερος και το 370 μΧ γίνεται Επίσκοπος Καισαρείας.

Adem ve Kerim, για όλους τους Πόντιους, ένθεν κακείθεν..

Τα Χριστούγεννα στη Γαράσαρη

Μετά το τέλος της τεσσαρακονταημέρου νηστείας, την εσπέραν της παραμονής των Χριστουγέννων, τα παιδιά εκάστου χωριού εγύριζαν τα σπίτια και έψαλον το Καλήν εσπέραν άρχοντες» κλπ, το «Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλει» κλπ, ή «Η γέννησίς σου Χριστέ ο Θεός ημών» κλπ και εμάζευον χρήματα, φαγώσιμα και ξηρούς καρπούς.

Κάλαντα Χριστουγέννων

Ο Δημήτρης Κενανίδης από την Κεϊλούκα.

Η καταγραφή έγινε από την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών

στις Σάπες Ροδόπης, στις 2 Αυγούστου 1967.

Δίστιχα Γαράσαρης (κάλαντα) στα τουρκικά

Λούρα ο Παναγιώτης Μαυρίδης και κάλαντα ο Δανιήλ Εμμανουηλίδης από το Ασαρτζούκ.

Η καταγραφή έγινε από την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών

στις Σάπες Ροδόπης, στις 2 Αυγούστου 1967.

özgür kültür - özgür ruh

Οι απαγορεύσεις στον πολιτισμό,
οδηγούν τους λαούς στη λήθη, την παρακμή, τον αφανισμό.

Η ελευθερία έκφρασης, η διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς,

ο σεβασμός στις ιδιαιτερότητες κάθε πληθυσμιακής ομάδας,

είναι αναφαίρετα δημοκρατικά δικαιώματα

και αποτελούν εγγύηση για συνέχεια στο χώρο και στο χρόνο.

Το τουρκικό φιλμάκι που «αλιεύσαμε» από τον Ινφογνώμονα,

με λίγα λόγια τα λέει όλα…

Σο Αλησάρ Γαράσαρης (Alisar - Sebinkarahisar)

Ομάλι Μπάλτζανας (Πλαταμώνας Καβάλας)